درباره کرونا و اجتهاد علمی

کرونا، فقه و اجتهاد علمی

محمد علی عسگری

سالها پیش دکتر شریعتی در جایی پیشنهاد داد در اجتهاد و ارایه برداشت های تازه از دین مطابق با شرایط جامعه بهتر است به جای تکیه بر چهار منبع « قرآن ، سنت ، اجماع و عقل » بر « قرآن ، سنت ، اجماع و علم » تاکید شود . زیرا به گفته او امروزه علم حجیت بیشتری دارد و در سطح جهانی نیز مقبولیت یافته و هم توانسته است به خوبی نشان دهد که راهگشای بسیاری از مشکلات و معضلات جامعه بشری است .

شیوع ویروس کرونای جدید در ایران و ناتوانی رهبران مذهبی سنتی بخصوص آنهایی که از سالها پیش مدعی شفابخشی اماکن متبرکه و طب اسلامی بودند و کتاب های پزشکی عصر جدید را به آتش می کشیدند ، نشان داد که این مدعیان بی مایه تا چه حد از راه راست منحرف گشته و جماعتی را هم به دنبال خود به گمراهی و تباهی کشانده اند . این مساله همچنین یک بار دیگر نشان داد که علم و داده های علمی در سرزمین ما تا چه مظلوم واقع شده است . مظلومیتی که اگر ناشی از هر امری باشد باید آن را در یک سطح وسیع تر و مهم تر ناشی از عدم توجه کافی به مرجعیت علم در نگاه بخشی از رهبران روحانی دانست. بگذریم که تفکرات داعشی کسانی که اخیرا کتاب سوزان به راه انداختند یا در این بحبحوحه خطرناک شیوع بیماری و خطر سرایت آن به صدها هزار زایر اماکن مقدسه اقدام به حرم لیسی کردند حتی کم ترین نسبتی با عقل و درایت منطقی هم ندارد تا چه رسد به علم و دانش روز جهان!

دراین میان هرچند مقابله هوشمندانه و بخردانه برخی از روحانیون در نقد چنین رفتارهایی یا تاکید بر اینکه باید به مسایل علمی و پزشکی توجه کرد و آن را مقدمه ای بر هرگونه دعا و شفا و التجا و التماس قرار داد درخور تحسین و ستایش است اما این نقدها مشکل اصلی فقه و اجتهاد ما را حل نمی کند و در واقع واکنش هایی موضعی به برخی اقدامات و رفتارهای موضعی دیگر است. رفتارهایی که طی سالهای گذشته ابتدا در قالب اندیشه های « آخر الزمانی » و سپس رشد قارچ گونه شعبده بازانی که نام مداحی اهل بیت بر خود گذاشته بودند شروع شد و همچنین روز به روز اوج گرفت تا به این نقطه خطرناک رسید که آشکار علم ستیزی را جزو افتخارات خود قلمداد می کنند و هر روز مدعی یک معجزه جدید از طب اسلامی یا سنتی هستند. مساله بی توجهی به علم و دستاوردهای آن را حتی می شود از این ها هم فراخ تر دید و گفت اگر از ابتدای انقلاب به این توصیه عمل می شد جامعه ما گرفتار بسیاری از مشکلات امروزین خود نمی شد و می توانست با خیالی آسوده تر بحران ها را پشت سر بگذارد . همچنان که امروزه اگر از ابتدای شناسایی ویروس کرونا در چین اقدامات علمی و پیشگیرانه لازم در نظر گرفته می شد و به جای توجه به این یا آن نهاد و در نظر گرفتن نظرهای غیر کارشناسی و غیر علمی این یا آن نهاد راه درست و مستقیم داده های علمی در پیش گرفته می شد طبعا جامعه ما دچار خسارت های کم تری می شد و چه بسا امروز ما کم ترین آمار تلفات را در این بلای مصیبت زا داشتیم.

فقه شیعه همواره به این افتخار می کرده که دارای « اجتهاد » است و به قولی باب اجتهاد را به قیمت فداکاری های فراوان خود همواره باز نگهداشته است . این افتخار بزرگ و مهم اما امروزه در پرتو رشد افکار ارتجاعی و داعشی گونه روحانیون رسمی یا غیر رسمی و برخی محافل سودجویی که از دین و دیانت مردم برای خود دکان هایی ساخته اند مخدوش شده است و تنها در صورتی می توان آن را احیاء کرد که یک بار دیگر درهای عقل و بخصوص علم را به روی آن باز کنیم . روشن است که گشودن درهای علم به روی اجتهاد به این معنا نیست که مثلا به پزشکان و ریاضیدانان اجازه داده شود تا در مسایل دینی اجتهاد کنند بلکه به این معناست که در اجتهادهای دینی از دستاوردهای علمی ثابت شده استفاده گردد و یا کارشناسان مربوطه در این رشته ها در هرگونه اجتهادی که مرتبط با حوزه کاری شان است مشارکت داده شوند .

به تعبیر دیگر برای حل مشکلات مهم جامعه از آلودگی هوا گرفته تا کودکان کار و مساله تورم و تحریم های اقتصادی و غیره و غیره به کسانی متوسل شویم که سالها بر روی این مسایل تحقیق و تفحص کرده و جان و عمرشان را برسر درک وحل این معضلات گذاشته اند . بی تردید رهنمودهای این اهالی فن در حوزه های اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی و حتی سیاسی و اعتقادی می تواند بسیار راهگشا بوده و بن بست های زیادی را بشکند . بن بست هایی که متاسفانه به دلیل فقدان اجتهادهای به روز شده و جدید و کمبود علما و روحانیون شجاعی که جرات و جسارت ابتکار عمل دراین میدان را داشته باشند همچنان ما را درمحاصره خود قرار داده و از مسایل ساده ای مانند حضور زنان در ورزشگاه تا مقابله با یک ویروس خطرناک تا حل مشکل داد و ستدهای مالی با بازارهای جهانی لاینحل باقی مانده و به تبع آن خسارت های جانی و مالی فراوانی را بر جامعه ما تحمیل کرده است . تکیه بر داده های علمی و فراتر از آن، مرجعیت قرار دادن علم و دانش به عنوان یک اصل اساسی برای هرگونه اجتهاد فقهی و دینی نه تنها مشکلات جامعه ما را سریع تر و صحیح تر حل خواهد کرد بلکه فقه شیعه را نیز از دایره های بسته و بخصوص از زیر یوغ ترک تازی برخی سودجویانی که به نام دین به ترویج خرافات می پردازند رهایی خواهد بخشید . اگر فقه شیعه امروز بخواهد در جهان جدید حرفی برای گفتن داشته باشد و بخصوص اگر بخواهد در رقابت با سایر فقه های اسلامی از شرق آسیا گرفته تا مراکش از قافله پیشرفت های علمی و فقهی سایر فرق عقب نماند باید با استمداد از علم به عنوان یک مرجع اساسی برای صدور حکم جان تازه ای یافته و قدرت و پویایی لازم را برای ارایه اجتهاد های جدید بدست آورد. تجربه شیوع کرونا ضمن رسوایی مدعیان دروغین طب اسلامی و مدافعان خرافات دینی این نکته مهم را گوشزد می کند که فقه جعفری ما نیازمند یک دینامیسم جدید برای پیشگامی در اندیشه و عمل است و این مهم را تنها می توان از طریق اتکاء بر مرجعیت علمی به عنوان یکی از منابع مهم اجتهاد و صدور حکم کسب کرد.