لیبی - دریای مدیترانه

وندالها زمین را ترک نمیکنند. رنگ پیکرشان همچنان رنگ خاک است. نفسهایشان امواج دریای مدیترانه را به خروش میآورد. سلحشوران قدیس یوحنا و نویسندگان ماسونی، دزدان دریایی که بشر را به کالا تبدیل کردند. صدای فاطمیهایی که روزگاری از مالت تا سیسیل را در اختیار خود داشتند به گوش نمیرسد. آیا ریگزارهای تاریخ رد آنها را ناپدیده کرده است؟ لشکریان اروپایی به سمت خشکی کوچکی در آبهای آبی دریای مدیترانه حرکت کردند و آن را ساحل چهارم نامیدند. پیش از آنها، رومیها بودند که بین کشورها به مرزی اعتقاد نداشتند. در نظر آنها این شمشیر بود که ممالک دنیا را تقسیم میکرد. امپراتوریها سلطهشان را جز با تصرف کشورها تکمیل نمیکنند. مدیترانه باریکه آبی است که بین دو قاره آفریقا و اروپا فاصله انداخته است. دریایی که زمان هر بار به شکلی در اعماق آن تهنشین میشود و مدیترانه نیز با دردهایش تاریخ دیگری را از نو میآفریند.
دریای مدیترانه پلی سرگردان است که روزگاری از طریق آن اهالی شمال به آفریقا میرفتند. رومیها آن را «مار نوسترم» یعنی دریای ما صدا میزدند. ایتالیاییها به آن ساحل چهارم گفتند؛ یعنی دریای سرنوشت، بزرگترین مرکبی که تاریخ بشریت را نوشته است. قلمهایش نیز اجساد آدمیان؛ چه قاتل و چه مقتول. اعراب از آن عبور کرده و جزایرش را فتح کردند. سیسیل، سردینیا، قبرس، کرت... تا اندلس که در آنجا برای خود میهنی و تمدنی ساختند. ملتهایی که در ساحل بودند، برای خود شهرهایی ساختند؛ با آمیزهای از همه نژادها. اهالی سردینیا و سیسیل ایتالیایی بوده و تبارشان از فنیقیهای لبنان میآمد. آنها آریایی نبودند. از سوی دیگر جزیره مالت که تجسم نژاد و فرهنگی به رنگ خود دریای مدیترانه است. زبان مالتی آمیزهای از عربی، ایتالیایی با مخلوطی از انگلیسی است. اعرابی که بعد از اخراجشان از اندلس آمدند، در رگهای خود خونی اروپایی داشتند. همچنین با خود فرهنگ، مهارتهای بسیار و خیلی چیزهای دیگر آوردند.
دولت فاطمیها بر شمال آفریقا مسلط شد و تعدادی از جزایر را در جنوب اروپا نیز به تصرف خود درآورد. سپس نوبت به دولت بنیاغلب رسید که قدرت، دین و جغرافیا داشتند. البته میتوان گفت اغالبه بیش از آنکه دولتهایی اسلامی باشند، دولتهای خاص دریای مدیترانه بودند.
ترکیه هم در دریای مدیترانه حضور داشته است. ناوگان دریایی این کشور بود که از دریای مدیترانه گذشت و خود را به شمال آفریقا رساند. اما ترکیه فقط با نیروهای فاتح خود نبود که به این منطقه آمد بلکه با گروهی از ینیچریها و مردمانی آمد که در آینده جزء بافت اجتماعی این مناطق شدند. ترکیه و دریای مدیترانه حکم گذشتهای را دارند که هنوز از بین نرفته است. بقایای زبان ترکی هنوز در زبان خیلی از مردمان به چشم میخورد. درباره خوراکیها که نیازی به گفتن نیست. ترکیه بذری بود که تاریخ آن را در سواحل دریای مدیترانه کاشت و سبز شد. این دریا در همه چیز حضور داشت. در دولتهایی که میآمدند و میرفتند، در گروههای مسلطی که مرزهای جغرافیایی، فرهنگی و نهادهای بشری را در مینوردیدند. مدیترانه قدرتی داشت که روند تاریخ را به دست میگرفت، هویت میساخت و جوامع جدید را بنیان میگذاشت.
اما پس از کشف آمریکا معادلات قدرت در جهان تغییر کرد. اقیانوس اطلس به گذرگاه جدیدی برای زندگی تبدیل شد. در نتیجه هویت این آب نیز تغییر کرد و بازوهای قدرت اقتصادی، نظامی و انسانیاش تضعیف شد. سلطه دریای مدیترانه بر حرکت ملتها تقلیل یافت. بااینحال منطقه جنوب اروپا و شمال آفریقا همچنان مرکز اصلی تولید انسانهای خشن و نرم باقی ماند. از این رو دریای مدیترانه در همه جنگهایی که خون بشر را بر زمین ریخته سهمی بیش از اندازه خود داشته است.
دزدان دریایی اساسا پدیدهای مربوط به این دریا بودند. حاکمان ایالتهای شمال آفریقا هرکدام برای خود یک نیروی دریایی ویرانگر تأسیس کردند تا به این وسیله بر دریای مدیترانه مسلط شوند. ایالتهای طرابلس، تونس و الجزایر تنها به لحاظ نظری از دولت عثمانی تبعیت میکردند و این امر نیز فقط بهصورت دعا در حق سلطان بر منابر مسجدها بودند که ظاهر میشد. اما به لحاظ نظامی و سیاسی هر ایالتی برای خود استقلال تام داشت. همین ایالتها بودند که راه را بر رقیبان خود در دریای مدیترانه میبستند و کشتیهای رهگذران را غارت میکردند. کشورهای اروپایی و آمریکا هرکدام برای خود شیوهای مخصوص داشتند. آمریکا نخستین جنگ دریایی خود را در سواحل لیبی تجربه کرد که ضد حاکم طرابلس بود. اما در این جنگ شکست خورد و ناو فیلادلفیا غرق شد. آمریکا دست به توطئه دیگری زد. برادر حاکم را در شرق لیبی تحریک کرد و برای سرنگونی حاکم طرابلس به پشتیبانی نظامی او برخاست. اما دوباره شکست خورد و ناچار شد به راهحل سیاسی روی آورد. فرانسه به الجزایر حمله کرد و به مدت ١٣٠ سال آنجا را ضمیمه ممالک استعماری خود کرد. بعدها بر تونس مسلط شد و توافقنامه پاردو را بر این کشور تحمیل کرد. دریای مدیترانه در دوران دزدان دریایی، استعمار و پس از آن همیشه درگیر بوده است. این حلقه با ورود نیروهای ایتالیایی به لیبی و اشغال آن تکمیل شد. امروزه دوباره آبهای دریای مدیترانه رنگ جدیدی به خود گرفته و گویی تقدیر دیگری را برای مردمان رقم میزند. صفوف انسانی با پوستهای سیاه از این دریا عبور کرده و میخواهند خود را به بهشت اروپا برسانند. برق اروپا چشم دنیای گرسنگان را کور کرده و جنگهای گذشته را در اذهانشان به فراموشی سپرده است. جوانان، مردان و زنان به دنبال نجات خود هستند. چشمانداز دنیای رؤیایی اروپا فرارویشان و دریای سحرآمیز مدیترانه مرکبی که باید آنها را به رؤیاهایشان برساند. درهمینحال، گذرگاهی برای رفتن به کام مرگ. در تاریخ بشریت سابقه نداشته است قبری به این وسعت کنده شده باشد. بهگونهای که حتی پیام پیکرهای مرده از اعماق به سطح آب هم نمیرسد. خطی از مورچگان انسانی در سفری فاجعهبار و انتحاری بیتوقف در حرکت است. لیبی یک صحراست؛ با سواحل عجیبی که دارد. روزگاری اینجا گذرگاه بردگان بود که از آن سوی صحرای بزرگ میآمدند و به اروپا میرفتند. هر سفری بین دو ساحل دنیای قدیم و جدید در جریان بود، قتل و مرگ هم با خود داشت. بعدها طرح «پنج - پنج» ارائه شد که شامل پنج کشور جنوب اروپا و پنج کشور آفریقایی میشد. هدف این طرح همکاریهای اقتصادی، امنیتی، فرهنگی و توسعهای بود. اما به دلیل اختلافات بیپایان بین طرفها به هیچ نتیجهای نرسید. بعد طرح دیگری به میان آمد که «بارسلون» توسعهیافته نام داشت. با برنامهای شامل همکاریهای بلندپروازانه بین دو کناره این دریا که آن هم پیش از حرکت از نفس افتاد. بار دیگر با طرح اروپا برای دریای مدیترانه امیدها و آرزوهایی برانگیخته شد. طرحی که ویروس مرگش حضور اسرائیل بود و در نتیجه به تاریخ پیوست.
همه طرحهای همکاری برای احیای زندگی در دریای مدیترانه تاکنون شکست خورده و دوباره این دریا به ورطهای تاریخی و فاجعهآفرین مبدل شده است. از پلی برای کشتار و قتلهای کور در دوران استعمار تا گورستان بردگان سیاهی که این بار - برعکس گذشته- از جنوب به شمال میروند تا شاید لقمهای زندگی پیدا کنند. هر دریایی برای خود سرنوشتی دارد؛ مثل هر خشکیای. جغرافیا ورطهای برای ساکنانش است. فرقی نمیکند روی آب باشی یا زیر آن، روی خاک باشی یا زیر آن!
منبع: الشرقالاوسط