عربستان - عراق - ایران

محمدعلي عسگري: درباره سفر مقتدي صدر، روحاني جنجالي عراق، به عربستان گمانهزنيهاي زيادي شد، ازجمله اينکه ديدار او براي عربستان بهمثابه سرپوشي بر سرکوب شيعيان در «العواميه» بود يا هدف اصلي آزادکردن تعدادي از عراقيهاي محبوس در عربستان بود که به نوعي با دفتر صدر ارتباط داشتند يا از همه اينها بالاتر ميانجيگري بين ايران و عربستان (برداشتي کاملا تخيلي) يا برعکس براي عصبانيکردن ايران (برداشتي مبتني بر يک سوءظن). اما به نظر ميرسد اهميت سفر صدر به عربستان فراتر از اين مسائل بوده باشد.
با حضور صدر در رياض، رسانههاي وابسته به عربستان سعودي (الشرقالاوسط، الحيات و...) اعلام کردند به زودي «عمار حکيم» نيز در سفري به رياض خواهد رفت. الحيات از يک برنامه بلندمدت پرده برداشت که مطابق آن قرار است بعد از «حيدر العبادي»، صدر و بعد از او عمار حکيم و در نهايت «اياد علاوي» به عربستان سفر کنند. اما سفر حکيم تکذيب شد و او شرط حضور خود در عربستان را خروج اين كشور از بحرين و يمن عنوان كرد.
نکته شايان تأمل اينکه دفتر صدر در توضيح محتواي سفر مقتدي به چند موضوع مهم اشاره کرد؛ يکي اينکه «محمد بن سلمان» در اين ديدار اعتراف کرد سياستهاي کشورش در قبال عراق تا اينجا اشتباه بوده و قرار است در آينده تصحيح شود. همچنين به گفته او، قرار است رياض در نجف کنسولگري داير كند و سفر اتباع دو کشور به هم تسهيل و موانع مرزي برداشته شود. از سوي ديگر، گفته شد هدف صدر از اين سفر ايجاد «توازن» در ارتباط بين عراق و کشورهاي همسايهاش در منطقه بوده است. به عبارت روشنتر سفر مقتدي صدر کاملا حسابشده و با برنامه و اهدافي درازمدت و اساسي صورت گرفته است. اين اهداف را در دو محور زير ميتوان خلاصه کرد:
١- عربستان به دنبال يافتن جاي پا در عراق است. اين کشور با رويکارآمدن سلمان بن عبدالعزيز، به دنبال سياستهاي جديد منطقهاي خود، سعي کرد ارتباط تازهاي را با عراق برقرار کند. سفر حيدر العبادي و دعوت رسمي از مقتدي صدر براي سفر به عربستان، سفر احتمالي حکيم يا علاوي يا هرکس ديگري از عراق به عربستان سعودي در همين راستا قابل ارزيابي است. عربستان تلاش ميکند در عراق آينده نقش مهمي داشته باشد و از اين پس اجازه ندهد به گفته خودش، ايران يکهتاز اين ميدان باشد. بهخصوص اينکه عراق از موضوع مبارزه با داعش تا حدودي فراغت بال پيدا کرده و در عوض براي جبران خسارتها و تعمير ويرانيها نياز مبرمي به دوستاني مثل عربستان دارد. از سوي ديگر، در آينده نزديک قرار است در عراق انتخابات پارلماني برگزار شود و ممکن است يک ائتلاف جديد بتواند قدرت را از دست شيعيان طرفدار ايران خارج كند. اين مسئله در درازمدت ميتواند براي عربستان بسيار بااهميت تلقي شود.
٢- ميدانيم چند سال پيش نيز مقتدي صدر به عربستان سفر کرد اما آن سفر تقريبا هيچ بازتابي نداشت. روشن است که بين تفکرات صدر و حاکمان عربستان تفاوتهاي زيادي وجود دارد اما آن چيزي که امروزه صدر را به عربستان نزديک و از ايران دور کرده، مسئله ديگري است. همانطور که در بيانيه دفتر او منعکس بود، صدر به قول خودش قصد دارد يک نوع «توازن» ايجاد کند؛ يعني به همان ميزان که عراق با ايران ارتباط دارد، بتواند با عربستان نيز ارتباط داشته باشد. فراموش نکنيد که حيدر العبادي در تأييد سفر صدر گفت از او «حمايت ميکنيم». به بيان ديگر اين تنها مقتدي صدر نيست که چنين تفکري داشته و قصد دارد توازني از اين دست به وجود آورد. به نظر ميرسد بخش مهمي از رهبران کنوني عراق به دنبال ايجاد چنين توازني باشند يا دستکم احساس کنند براي حمايت از منافع ملي کشورشان نياز به چنين توازني دارند.
از اينها گذشته صدر در داخل عراق نقش يک مرجع مذهبي عرب را بازي ميکند. او بهشدت بر مرجعيت عربي تأکيد ميورزد و تاکنون بارها از حقوق اهل سنت در فلوجه و تکريت و بقيه اماکن دفاع کرده است. صدر بهشدت مخالف ادامه فعاليت حشد الشعبي يا همان بسيج مردمي عراق است و براساس شنيدهها قصد دارد در انتخابات آينده با اياد علاوي، نخستوزير اسبق عراق متحد شود. ميتوان به اينها، جدايي حکيم از مجلس اعلا و تشکيل حزب «حکمت ملي» و نيز احتمال جدايي حيدر العبادي از «حزب الدعوه» را هم که شايعاتش بر سر زبانهاست، اضافه کرد. مجموع اين تحولات نشان ميدهد عراق در حال يک دگرديسي و يک انتقال رويکرد است. عراق ميرود تا با درپيشگرفتن استراتژي مليگرايي به همان توازني دست پيدا کند که امثال صدر از آن حرف ميزنند. اين رويکرد هرچند به معناي نزديکي فوري عراق به عربستان نخواهد بود اما ميتواند به معناي احتمال فاصلهگرفتن تدريجي اين کشور از ايران در آينده باشد.