ترکیه - رفراندوم

نگران دموکراسی ترکیه نباشید

طه خلیفه: دموکراسی ترکیه مراحل رشد خود را سپری کرده و نباید نگران آینده آن بود. ملتی که در برابر تانکهای کودتاگران سینه سپر کرد و با قهرمانی بر مبنای اعتقاد خود به داشتن حکومتی غیرنظامی و دموکراتیک آن را ناکام گذاشت، قادر است بدون توجه به بحثهای خارجی سرنوشت خود را تعیین کند. ترکیه جمهوری موز نیست که یک فرد بتواند چیزی را بر مردم این کشور باوجود خواستهشان تحمیل کند یا از چیزی که با آن موافق هستند باز دارد. در پرتو آزادیهایی که در ترکیه وجود دارد مردم میتوانند آن چیزی را که به نفعشان است انتخاب کرده و آن چیزی را که نمیخواهند رد کنند. همان کاری که بریتانیاییها سال گذشته کردند. آنها در یک همهپرسی عمومی بدون دخالت هیچ فردی از خارج یا هدایت این رفراندوم از آن سوی مرزها به صورتی آزاد پای صندوقهای رأی رفتند و خواستار خروج از اتحادیه اروپا شدند. ازاینرو دموکراتبودن حکومتهایی که نسبت به همهپرسی ترکیه ناخرسند هستند روشن نیست. آنها بهشدت با تغییرات قانون اساسی این کشور مخالف بوده و نسبت به نظام ریاستی احساس خطر میکنند. دلایل و توجیهاتی که آنها برای خود میآورند شایسته نظامهای دموکراتیک نیست زیرا شعور و آگاهی مردم ترکیه را تحقیر میکنند. جمهوری ترکیه به دست مصطفی کمال آتاتورک در ٢٣ اکتبر ١٩٢٣ تأسیس شد. این نخستین گام در جهت تأسیس یک دولت مدرن بود. او سلطنت عثمانی را در ١٩٢٢ ملغی کرد و پشت سر آن به خلافت عثمانی پایان داد. آن زمان چشمانداز یک حکومت پارلمانی روشن نبود چون آتاتورک بر کل سیستم حکومتی کنترل داشت. او جایگاه سیاسی و روحی و شخصیت والایی داشت و تقریبا تنها فرد حاکم بر کشور بود. دولت تنها نقش معاونت او را بازی میکرد. پس از رفتن او در سال ١٩٣٨ بود که مظاهر یک نظام پارلمانی آشکار و مقرر شد حزب برنده دولت تشکیل دهد. به این ترتیب مقام ریاستجمهوری به مقامی تشریفاتی تنزل پیدا کرد. از آن زمان نظام پارلمانی در ترکیه برقرار بوده است. با بروز برخی بحرانها به دلیل عدم هماهنگی بین احزاب – بهویژه زمانی که یک حزب واحد نمیتوانست اکثریت کرسیهای پارلمان را به دست آورد و مجبور میشد با سایر احزاب دولتی ائتلافی تشکیل دهد - اداره کشور دچار خلل میشد و اجرای سیاستها معوق میماند. همچنین کنارکشیدن یک حزب از ائتلاف حاکم کافی بود تا دولت سقوط کند. برای مثال در ٢٠١٥ حزب عدالت و توسعه حاکم نتوانست اکثریت لازم را به دست آورد و خود بهتنهایی دولت تشکیل دهد. ازاینرو به دلیل پافشاری احزاب مخالف از تشکیل دولت باز ماند و کشور را به سمت برگزاری انتخابات زودهنگام برد تا با کسب اکثریت آرا دولت تشکیل دهد و این یکی از مهمترین آسیبهای یک نظام پارلمانی است. درعوض نظام ریاستجمهوری این نکات منفی را ندارد. بااینحال مشکل وقتی به وجود میآید که اختیارات زیادی در دست یک شخص یا همان رئیسجمهور گذاشته شود بدون اینکه نقطه توازنی در مقابل او باشد. این توازن باید بین نهادهای قانونگذاری، قضائی و اجرائی باشد تا نگذارد یک قوه راه انحصار و تکروی را در پیش گیرد. به باور من دموکراسی ترکیه میتواند توازن بین این قوا را برقرار کند. برای مثال اگر تغییرات قانون اساسی به رئیسجمهور اجازه انحلال پارلمان را میدهد، پارلمان نیز قادر است در همان حال خود را بر او تحمیل کرده و خواستار برگزاری انتخابات ریاستجمهوری شود. این نکته بیانگر آن است که توازن در نظام دموکراتیک ترکیه حفظ شده است به گونهای که نگذارد یک قوه بر دیگران تسلط پیدا کند. به نظر میرسد ترکیه با این همهپرسی بعد از نزدیک به صد سال که از تأسیس جمهوری این کشور میگذرد دومین گام بلند را برخواهد داشت.
منبع: الرایه